Od 1 września 2025 r. obowiązują nowe przepisy ustawy – Karta Nauczyciela, które ujednolicają i doprecyzowują zasady dotyczące godzin ponadwymiarowych. Nowelizacja (Dz.U. 2025 poz. 1160) wprowadza jednolite reguły dla wszystkich szkół (samorządowych i państwowych) oraz gwarantuje nauczycielom prawo do wynagrodzenia w określonych sytuacjach.
Przydzielanie godzin ponadwymiarowych
Zasady przydzielania godzin ponadwymiarowych pozostały oparte na obowiązującym pensum nauczyciela. Godziny ponadwymiarowe mogą być przydzielane tylko nauczycielom zatrudnionym w pełnym wymiarze zajęć (wykazane w arkuszu organizacji lub aneksie). Nowelizacja precyzuje limity: nauczycielowi bez jego zgody można przydzielić maksymalnie ¼ pensum (czyli 1/5 w czterodniowym tygodniu pracy), natomiast z jego zgodą – do ½ pensum. Dla nauczycieli prowadzących teoretyczne przedmioty zawodowe lub praktyczną naukę zawodu – także za ich zgodą – zlikwidowano górny limit ½ pensum, co oznacza możliwość przydziału nadmiaru godzin powyżej połowy pensum.
Godziny ponadwymiarowe nie przydziela się m.in. nauczycielom z pensum „podwyższonym” (art. 42 ust. 4a KN), korzystającym z obniżonego pensum (art. 42a ust. 1–2 KN), kobietom w ciąży i rodzicom dzieci do lat 4 bez ich zgody, a także dyrektorom i wicedyrektorom (chyba że jest to konieczne do realizacji ramowego planu nauczania). Z tych ograniczeń nie wynikają istotne zmiany w stosunku do poprzedniego stanu prawnego, poza doprecyzowaniem obowiązku uzyskania zgody nauczyciela na zwiększony wymiar ponadwymiaru.
Limity i sposób ich naliczania
Nowelizacja wprowadza tzw. metodę proporcjonalną ustalania pensum w tygodniach z przerwami. Jeżeli w tygodniu występuje dzień ustawowo wolny lub usprawiedliwiona nieobecność nauczyciela (np. urlop, choroba), tygodniowy wymiar godzin zajęć jest obniżany o 1/5 za każdy taki dzień (lub 1/4 przy czterodniowym tygodniu pracy). Na tej podstawie ustala się liczbę godzin ponadwymiarowych – tj. różnicę między obniżonym pensum a zrealizowanymi zajęciami w tym tygodniu. Przy tym liczba wypłacanych godzin ponadwymiarowych nie może przekroczyć liczby godzin uprzednio przydzielonych nauczycielowi do realizacji. W praktyce oznacza to, że np. w tygodniu z jednym dniem święta tygodniowy wymiar zajęć pomniejsza się o 1/5, a nadwyżka zajęć ponad to obniżone pensum jest traktowana jako godziny ponadwymiarowe do rozliczenia.
W obecnym brzmieniu KN limity 1/4 i 1/2 pensum obowiązują bezpośrednio, zaś sposób przeliczania tygodniowego pensum na miesiąc (dla celów wyliczenia wynagrodzenia) określa wzór: miesięczna liczba godzin pensum to tygodniowy pensum × 4,16 (przybliżona liczba tygodni w miesiącu) zaokrąglana do pełnych godzin. Oznacza to, że liczba godzin miesięcznie zależy od faktycznego pensum i nie wymaga odrębnych ustaleń w regulaminach oświatowych.
Rozliczanie i wynagradzanie godzin ponadwymiarowych
Zasadą pozostaje wypłata dodatku tylko za przydzielone i zrealizowane godziny ponadwymiarowe (art. 35 ust. 3d KN). Nowe przepisy precyzują jednak dwa wyjątki, w których nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia mimo że nie odbył nadliczbowych zajęć. Przysługuje ono, gdy: (1) nauczyciel na polecenie dyrektora realizuje w danym dniu inne godziny wychowawcze lub opiekuńcze (np. opieka nad uczniami na wycieczce, podczas rekolekcji, szkolnych imprez) zamiast zaplanowanych zajęć dydaktycznych; (2) nauczyciel nie przeprowadził przydzielonych zajęć indywidualnego przygotowania przedszkolnego lub indywidualnego nauczania z powodu przyczyn niezależnych od niego (np. choroba ucznia), mimo że był do nich gotów (zgodnie z art. 127 ust. 20 Prawo oświatowe). W obu sytuacjach dodatek należy mu się jak za godziny zrealizowane, co przesądza spór wcześniejszych interpretacji.
Zgodnie z ustawą, wynagrodzenie za jedną godzinę ponadwymiarową (oraz za godzinę zastępstwa doraźnego) oblicza się jednolicie jako iloraz: w liczniku jest suma pensji zasadniczej nauczyciela oraz ewentualnego dodatku za warunki pracy (gdy godziny odbywały się w trudnych lub uciążliwych warunkach), a w mianowniku – miesięczna liczba godzin pensum nauczyciela. W praktyce oznacza to, że wysokość dodatku jest proporcjonalna do udziału jednej godziny w miesięcznym etatowym wymiarze (miesięczna liczba godzin pensum obliczana jest wg wzoru z poprzedniego akapitu). Taki sposób naliczania zastępuje zróżnicowane metody stosowane dotychczas w regulaminach wynagradzania i eliminuje niejednolite praktyki.
Wpływ na organizację pracy szkoły
Nowe regulacje wpływają zarówno na nauczycieli, jak i dyrektorów szkół. Dla nauczycieli oznaczają one większą stabilność finansową – mogą zachować dodatek także w przypadkach losowych (zachorowanie ucznia, wycieczka) pod warunkiem być gotowym do pracy. Z drugiej strony nauczyciel ma teraz wyraźne prawo odmówić nadgodzin przekraczających ½ pensum lub uzyskać wynagrodzenie za nieodbyte godziny w określonych sytuacjach.
Dla dyrektorów oznacza to większy obowiązek planowania i dokumentowania pracy szkoły w zgodzie z nowymi przepisami. Jeżeli nauczyciel nie zrealizuje zajęć, dyrektor powinien mu zapewnić inne obowiązki – np. zlecić doraźne zastępstwo za ucznia lub inne zadania wychowawcze – tak aby nauczyciel zachował prawo do dodatku. Organizacja takiego zastępstwa lub zajęć opiekuńczych leży w kompetencjach dyrektora. Musi on także uwzględnić nowe zasady proporcjonalnego obniżania pensum przy planowaniu grafiku pracy w miesiącach z długimi przerwami lub zmianą tygodnia roboczego (np. przygotować zmodyfikowane tygodniowe rozliczenie).
Chcesz dowiedzieć się więcej na temat rozliczania godzin ponadwymiarowych? Sprawdź szkolenia z godzin ponadwymiarowych!
—
Artykuł sponsorowany